Yanopoulos, Yorgos – Eşikteki Çiçekler

Yeni e edebiyat dergisi, S.9, s. 91-93.

Eşikteki çiçekler

      1933 ilkbaharında Husserl çifti, tatili planladıkları yolculuklarını son anda iptal etmek vek Freiburg, Lotterstrasse Sokağı’ndaki evlerinde geçirmek zorunda kaldı. Yetmiş beş yaşındaki felsefe profesörü 14 Nisan’da, çalıştığı tarihi üniversitenin rektörlüğünden ücretsiz izninin Yahudi kökeni nedeniyle belirsiz bir tarihe kadar uzatıldığını açık ve net şekilde belirten bir mektup almıştı. Katolik Merkez Partisi Başkanı Franz von Papen’in desteğiyle, 30 Ocak 1933 tarihinden itibaren Nazi Partisi başkanı Hitler’in şansölyeliğini yaptığı yeni hükümetin ilan ettiği karar, Baden kararnamesinin uygulanmasıyla yürürlüğe girmişti. Alınan bu tedbir “akademi camiasının yahudileştirilmesi”nin önüne geçilmesiyle ilgiliydi. Ünlü felsefeci için insafsız bir sınama, son bir zorlu mücadeleydi. Husserl üniversitede kırk yıldan fazla çalışmıştı ve önemli felsefi akım fenomenolojinin yaratıcısı olarak dünyaca meşhur olmuştu.

      Husserl çifti evlerinin eşiğinde bir demet çiçek buldu. Onları hayretler içinde bırakan bu bukete bir de not iliştirilmişti. Çift, Husserl’in himayesindeki öğrencisi Martin Heidegger’in eşi Elfride’in el yazısını tanımakta zorlanmadı. Notta iki dostun izlediği “tamamen farklı iki felsefi yola” değiniliyordu. Husserl hayretler içinde kaldı. Bu ummadığı bir şeydi. Heidegger’le yıllardır sürdürdüğü ilişkide, bir iki ufak şey dışında hiçbir fikir ayrılığına düşmemişlerdi. Heidegger’in eşi aynı mektupta Profesör Gerhart’ın oğlunun, Yahudi kökeni nedeniyle işten çıkarılması olayına duyduğu üzüntüyü de dile getiriyordu. Notta bir tedirginlik göze çarpıyorsa da gönderen aralarındaki fikir ayrılıkları konusunda ısrar etmeye devam ediyordu; bir zamanların sadık öğrencisini öğretmeni ve akıl hocasıyla her türlü ilişkiyi koparmaya itecek kadar güçlü fikir ayrılıkları. Not kesin bir dille bundan sonra iki aile arasında hiçbir ilişki olmayacağını vurgulanıyordu.[1]

      Heidegger’ın öğrencisi ve bir dönem sevgilisi olan Hannah Arendt savaş sona erdikten sonra Karl Jaspers’a yazdığı mektupta, Heidegger’ın bu davranışının Husserl’i neredeyse öldürdüğünü bu nedenle de “Heidegger’ı potansiyel katilden başka bir şey olarak göremediğini” belirtiyordu.[2]

      Yirminci yüzyılın büyük düşünürlerinin hayatındaki trajik olayların arkasında “hızla geçen yüzyılın” şiddetli iniş çıkışları rahatlıkla fark edilebilir. 1858 yılında tarihi Moravya’nın Prostitz, bugünkü Çek Cumhuriyeti’nin Prostějov kentinde Aşkenaz Musevisi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş olsa da daha sonra Lutheryanlığı benimseyen -1886 yılında Lutheryan Kilisesi’nde vaftiz olmuştur- Husserl, hem Batı Avrupa hem de Mitteleuropa’daki Yahudi cemaatinin önemli bir bölümünün de düşündüğü gibi, vatanın milli ve dini ülkülerine sahip çıkmanın, yurtsuzluk ve diaspora lekesi taşıyan bir halkın entegrasyonunun en iyi kanıtı olduğu ölümcül yanılgısını taşıyordu. Husserl’in çocukları 1. Dünya Savaşı’nda Alman ordusu saflarında yer almıştı, birçok kişi her iki taraftan da ölen Yahudi asker sayısının çokluğunun kudurmuş Nazi rejimine karşı bir kalkan görevi göreceğine inanıyordu.

      Bugün misafirperverlik üzerine yapılan her türlü tartışmanın tarihi temeli, kaçınılmaz olarak korkunç Yahudi Soykırımında yaşananlardır. Derrida’nın “yeryüzünün yeni lanetlenmişleri”[3] karşısında duyduğu endişede, Nobel ödüllü Alexis Carrel’in[4] korkunç öjeniğini veya Paris banliyösündeki Drancy[5] toplama kampı ve çocukları Auschwitz’e taşıyan tren vagonlarının kâbusu rahatlıkla hissedilir.

      Aynı dehşeti Levinas’ın eserlerinde de hissedebiliriz. Letonya’daki Yahudi katilleri bugün Riga sokaklarında ellerini kollarını sallayarak geziyor. Ama aynı şekilde, umudun uzaktan titreşen ışığını da hissedebiliriz. Heidegger’in aksine Maurice Blanchot, kendi hayatını tehlikeye atarak da olsa Levinas’ın eşi ve kızını Yahudi Soykırımı’ndan kurtarmıştır.

      Misafirperverlik sorununa her değinme problemin çekirdeğini ortaya çıkarıyor. 2015 yılında dünyanın her tarafında yerinden edilen 65,3 milyon kişiden Akdeniz sahillerindeki 800.000 mülteciyle, aralarında denizde boğulan birçok çocuğun da bulunduğu[6] 5.000 ölü, cehennemin dünyada olduğuna tanıklık ediyor.

      Bu kurbanlar, felaketi araç olarak kullanan bir sistemin çelişkilerinin dramatik bir kanıtını oluşturuyor. İçinde bulunduğumuz yüzyılda, emperyalistliği su götürmez savaşlar, gelişmiş toplumlar tarafından dünyanın fakirlerine karşı açılıyor. Aynı anda, batı ülkelerinde toplumsal dokunun ve üretim araçlarının sermaye tarafından yok edilmesi Dünya Savaşları arası dönemi andıran koşullar yaratıyor. Sağın dünya çapında yükselişi ve ekonominin uzun süredir sabit durgunluğu, çıkmaz ve umutsuzluğun gençliği boğduğu, iç kapayıcı bir ufuk çizgisinde toplumsal ve politik gerçeklikte kırılmalara sebep açıyor.

      Sistemdeki krizin derinliği, özgürlük ve hümanizme ait toplumsal ve kültürel varlıkların korunmasında beliren zorluklarla kendini gösteriyor. Bu değerlerin savunulmasında verilen mücadelenin kalitesi ve gücü[7] her döneme damgasını vuracaktır. Tarihin eşiğindeki çiçekler.

[1] Υvonne Sherratt, Hitler’s philosophers, New Haven & London, Yale University Press, 2013, s.73-74.
[2] Υvonne Sherratt, a.g.e., s. 85 (L. Κöhler & H. Saner, Hanna Arendt/Karl Jaspers Briefwechsel 1929-1969, Münich, Piper, 1985).
[3] Gerasimos Kakoliris, “Misafirperverlik etik ve politikası”, Eneken, S:42, s.21.
[4] Αlexis Carrel (1873-1944). 1912 yılında Nobel Tıp Ödülü’ne layık görülmüştür. Katolik aileden gelen Carrel, Cizvit eğitimi almıştır. Jacques Doriot’nun Nazi partisi olan Fransa Halk Partisi üyesi, Vichy Hükümeti döneminde Fransız İnsan Sorunları Araştırma Vakfının kurucusudur. Irkçı fikirlere sahip Carrel işbirlikçiliğiyle suçlanmışsa da yargılanamadan önce ölmüştür.
[5] Drancy Toplama Kampı, Fransız Yahudilerin ölüm kamplarına gönderilmeden önce toplandığı, Paris’in dışında kurulmuş meşhur mekân.
[6] Elina Staiko, “Misafirperverliğin ötesinde: doğuştan bağışıklık ve annelik”, Eneken, S.42. s.134-137.
[7] Yorgos Faraklas, “Mültecileri en iyi şekilde kabul etmek neden bizim yararımıza?”, Eneken, S.42. s.245

Yunanca aslından çeviren: Lale Alatlı

Bu eserin orijinali 3 aylık edebiyat dergisi Eneken’in “Misafirperverlik” temalı 2016 Ekim – Kasım – Aralık – 42. sayısında Yunanca yayımlanmıştır.

1961 doğumlu Yorgos Yanopoulos (Γιώργος Γιαννόπουλος) 1995’ten beri ENEKEN dergisini yayımlamakta. Aynı adlı yayınevinin de yöneticisidir. İki şiir kitabı, bir de romanı var. Şiirleri seslendirilerek, CD olarak yayımlanmıştır. Düzyazı eserleriyle beraber birçok eseri çeşitli dillere çevrilmiştir.

 

Άνθη στο κατώφλι

      Την άνοιξη του 1933, λίγο πριν τις προγραμματισμένες του διακοπές, το ζεύγος Χούσσερλ αναγκάστηκε να ακυρώσει την αναχώρησή του και να παραμείνει στο σπίτι του στην οδό Lotterstrasse στο Φράιμπουργκ. Στις 14 Απριλίου ο εβδομηντατετράχρονος καθηγητής φιλοσοφίας είχε λάβει επιστολή από τις πρυτανικές αρχές του ιστορικού Πανεπιστήμιου με την οποία του καθιστούσαν σαφές ότι η άνευ αποδοχών άδειά του παρατείνεται επ’ αόριστον εξαιτίας της εβραϊκής του καταγωγής. Την απόφαση υπαγόρευε η εφαρμογή του διατάγματος της Βάδης, που είχε εισηγηθεί η νέα κυβέρνηση η οποία από τις 30 Ιανουαρίου 1933 και με την υποστήριξη του αρχηγού του Καθολικού Κεντρώου Κόμματος Φραντς φον Πάπεν είχε ως Καγκελάριο τον αρχηγό του ναζιστικού κόμματος Χίτλερ. Το μέτρο αφορούσε στην αντιμετώπιση της «εβραιοποίησης της ακαδημαϊκής κοινότητας». Για τον διάσημο φιλόσοφο ήταν μια σκληρή δοκιμασία, μια ύστατη δύσκολη μάχη. Ο Χούσσερλ είχε εργαστεί πάνω από σαράντα χρόνια στο πανεπιστήμιο και ήταν παγκοσμίως γνωστός ως δημιουργός ενός σημαντικού φιλοσοφικού ρεύματος της φαινομενολογίας.

      Στο κατώφλι του σπιτιού τους το ζεύγος Χούσσερλ βρήκε μια ανθοδέσμη. Προς μεγάλη τους έκπληξη το μπουκέτο συνόδευε ένα σημείωμα. Δεν δυσκολεύτηκαν να αναγνωρίσουν τη χαρακτηριστική γραφή της Elfride, συζύγου του προστατευόμενου μαθητή του Χούσσερλ, Μάρτιν Χάιντεγκερ. Το σημείωμα αναφερόταν στους «δύο διαφορετικούς φιλοσοφικούς δρόμους» των δύο φίλων. Ο Χούσσερλ έμεινε κατάπληκτος. Δεν ήταν αυτό που περίμενε. Με τον Χάιντεγκερ διατηρούσε πολύχρονη σχέση και καμμιά διαφωνία, εκτός ελαχίστων, δεν είχε ποτέ ανακύψει. Στην ίδια επιστολή η σύζυγος του Χάιντεγκερ εξέφραζε τη συμπάθειά της για το γεγονός ότι και ο γιος του καθηγητή Gerhart είχε απολυθεί λόγω της εβραϊκής του καταγωγής. Και παρόλο που στο σημείωμα υπήρχε ένας τόνος αναστάτωσης, συνέχιζε να επιμένει στις διαφορές που υπήρχαν ανάμεσά τους, διαφορές που οδηγούσαν τον άλλοτε αφοσιωμένο μαθητή να διαρρήξει κάθε σχέση με τον δάσκαλο και πνευματικό του μέντορα. Το σημείωμα καθιστούσε σαφές ότι στο εξής δεν θα υπήρχε καμμιά επαφή στις δύο οικογένειες.1

      Μετά τη λήξη του πολέμου σε επιστολή της προς τον Καρλ Γιάσπερς η μαθήτρια και για ένα διάστημα ερωμένη του Χάιντεγκερ, Χάννα Άρεντ, σημείωνε ότι η στάση του τελευταίου απένατι στον ευεργέτη του Χούσσερλ σχεδόν τον σκότωσε κι ότι έτσι «δεν μπορούσε να βλέπει στον Χάιντεγκερ παρά έναν εν δυνάμει δολοφόνο».2 

      Πίσω από τα τραγικά επεισόδια στη ζωή των μεγάλων στοχαστών του 20ού αιώνα μπορεί να διακρίνει κανείς τις σφοδρές διακυμάνσεις του «σύντομου αιώνα». Γεννημένος από εβραϊκή οικογένεια Ασκενάζι το 1858 στο Prostitz της ιστορικής Μοραβίας, στη σημερινή Prostějov της Τσεχίας, και ασπαζόμενος τον λουθηρανισμό, ―βαπτίστηκε σε λουθηρανική εκκλησία το 1886— ο Χούσσερλ διατηρούσε τη θανατηφόρα αυταπάτη, που μοιραζόταν ένα σημαντικό τμήμα της εβραϊκής διασποράς τόσο στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης όσο και στην Mitteleuropa, ότι η προσήλωση στα εθνικά και θρησκευτικά ιδεώδη της πατρίδας ήταν η καλύτερη απόδειξη ενσωμάτωσης ενός λαού που έφερε το στίγμα της περιπλάνησης και της διασποράς. Τα παιδιά του Χούσσερλ είχαν πολεμήσει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο γερμανικό στρατό και πολύ πίστευαν ότι ο μεγάλος αριθμός των νεκρών εβραϊκού θρησκεύματος στρατιωτών και στα δύο στρατόπεδα θα αποτελούσε ασπίδα προστασίας στη λύσσα του ναζιστικού καθεστώτος.

      Οποιαδήποτε συζήτηση γίνεται σήμερα για την φιλοξενία έχει αναπόφευκτα ως ιστορικό υπόβαθρο την τρομακτική εμπειρία του Ολοκαυτώματος. Στην αγωνία του Ντερριντά απέναντι «στους νέους της γης τους κολασμένους»3 μπορεί κανείς να αφουγκραστεί την εφιαλτική ευγονική του νομπελίστα Alexis Carrel4 ή την φρίκη του στρατοπέδου Drancy5 στα προάστια του Παρισιού και τα βαγόνια των τρένων που έστελναν τα παιδιά στο Άουσβιτς.

      Την ίδια φρίκη μπορούμε να αφουγκραστούμε στο έργο του Λεβινάς. Δολοφόνοι των Εβραίων στη Λιθουανία παρελαύνουν σήμερα ανενόχλητοι στους δρόμους της Ρήγας. Αλλά και την ελπίδα να αχνοφέγγει. Σε αντίθεση με τον Χάιντεγκερ, ο Μωρίς Μπλανσώ, με κίνδυνο της ζωής του διέσωσε την κόρη και την σύζυγο του Λεβινάς από το Ολοκαύτωμα.

      Κάθε αναφορά στο ζήτημα φιλοξενία αποκαλύπτει τον πυρήνα του προβλήματος. Τα 65,3 εκατομμύρια ανθρώπων παγκοσμίως που εκτοπίστηκαν από τα σπίτια τους το 20156, οι 800.000 πρόσφυγες στις ακτές της Μεσογείου και οι 5.000 νεκροί, ανάμεσά τους και πολλά πνιγμένα παιδιά6 μαρτυρούν ότι η κόλαση είναι εδώ.

      Τα θύματα αυτά αποτελούν δραματική αποτυπώση των αντιφάσεων ενός συστήματος που εργαλειοποιεί την καταστροφή. Οι πόλεμοι στον αιώνα που διανύουμε έχουν απροκάλυπτα ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και εξαπολύονται από τις ανεπτυγμένες κοινωνίες ενάντια στους φτωχούς του κόσμου. Την ίδια στιγμή στις χώρες της Δύσης η καταστροφή του κοινωνικού ιστού, ο συνδυασμός δηλαδή αναδιανομής του κοινωνικού πλούτου και καταστροφής των μέσων παραγωγής λόγω της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους και της καπιταλιστικής αναρχίας στην παραγωγή που οδηγεί στις κρίσεις υπερπαραγωγής, δημιουργούν συνθήκες που παραπέμπουν στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Η άνοδος της ακροδεξιάς σε παγκόσμιο επίπεδο και η παρατεταμένη ύφεση στην οικονομία προκαλούν τριγμούς στην κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα σε ένα ζοφερό ορίζοντα όπου το αδιέξοδο και η απουσία ελπίδας πνίγουν την νεολαία.

      Το βάθος της κρίσης του συστήματος είναι η πρόκληση της υπεράσπισης των κοινωνικών και πολιτιστικών αγαθών της ελευθερίας και του ανθρωπισμού. Η ποιότητα και η ένταση των αγώνων για την υπεράσπισή τους7 θα είναι και το νόημα που χαρακτηρίζει κάθε περίοδο. Τα άνθη στο κατώφλι της ιστορίας.

1. Υvonne Sherrat, Hitler’s philosophers, Νιού Χάιβεν & Λονδίνο, Yale University Press, 2013, σσ. 73-74.
2.Υvonne Sherrat, ό.π., σ. 85 παραπομπή στο L. Κöhler & H. Saner, Hanna Arendt/Karl Jaspers Briefwechsel 1929-1969, Mόναχο, Piper, 1985.
3. Γεράσιμος Κακολύρης, «Η ηθική και η πολιτική της φιλοξενίας», Ένεκεν, τχ. 42, σ. 21.
4.Αlexis Carrel (1873-1944). Nόμπελ Ιατρικής1912, από καθολική οικογένεια και με ισουητική αγωγή, μέλος του Ναζιστικού Κόμματος Λαϊκό Κόμμα της Γαλλίας του Ζακ Ντοριό, ιδρυτής του Γαλλικού Ιδρύματος Μελέτης Ανθρωπίνων Προβλημάτων στην κυβέρνηση Βισύ, με ρατσιστικές απόψεις πέθανε πριν δικαστεί για δοσιλογισμό.
5. Στρατόπεδο Drancy, διαβόητο οικιστικό σύμπλεγμα έξω από το Παρίσι, τόπος συγκέντρωσης και εκτελέσεων των Γάλλων εβραίων πριν σταλούν στα στρατόπεδα θανάτου.
6. Ελίνα Στάικου, «Πέρα από την φιλοξενία: αυτοάνοσο και μητρότητα», Ένεκεν, τχ. 42. σσ. 134-137.
7. Γιώργος Φαράκλας, «Γιατί μᾶς συμφέρει νὰ ὑποδεχτοῦμε τοὺς πρόσφυγες», Ένεκεν, τχ. 42. σ. 245.

O Γιώργος Γιαννόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1961. Από το 1995 εκδίδει και διευθύνει το περιοδικό ΕΝΕΚΕΝ και τις ομότιτλες εκδόσεις. Έχουν κυκλοφορήσει οι ποιητικές του συλλογές “Διαδρομή” (2000), “Το θέρος των βροτών” (2010) και “Λόγια θανάτου και αγάπης” (2015) καθώς και το μυθιστόρημα “Το μαύρο βιβλίο” (2003). Κείμενα και ποιήματά του έχουν με ταφραστεί σε διάφορες γλώσσες. Η ποιητική συλλογή “Λόγια θανάτου και αγάπης” ηχογραφήθηκε σε στούντιο και κυκλοφορεί σε cd.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir